به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار»، آبان‌ماه سال ۱۳۶۱، دهلران بار دیگر به یکی از مهم‌ترین کانون‌های نبرد در جبهه‌های غرب و جنوب کشور تبدیل شد؛ منطقه‌ای که ارتفاعات راهبردی، جاده‌های حیاتی و منابع نفتی آن، از نگاه ارتش بعث عراق اهمیت ویژه‌ای داشت. در چنین شرایطی، عملیات محرم با حضور مشترک نیروهای سپاه و ارتش آغاز شد تا علاوه بر تغییر معادلات نظامی در منطقه، بخش‌هایی از سرزمین ایران از اشغال دشمن خارج شود؛ عملیاتی که نام آن با رشادت رزمندگان، شناخت نیروهای بومی از جغرافیای منطقه و حادثه کم‌سابقه سیلاب شبانه گره خورده است.
عملیات محرم را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک درگیری نظامی ارزیابی کرد؛ چراکه این عملیات در مقطعی حساس از جنگ تحمیلی و پس از فراز و نشیب‌های نبردهای پیشین، بار دیگر توان عملیاتی نیروهای ایرانی را به نمایش گذاشت. دهلران و ارتفاعات پیرامونی آن در آن روزها فقط یک موقعیت جغرافیایی نبودند، بلکه بخشی از معادله امنیتی منطقه محسوب می‌شدند؛ معادله‌ای که تسلط بر آن می‌توانست مسیر تحرک نیروهای نظامی و دسترسی به مناطق مهم اقتصادی را تغییر دهد.
دهلران؛ نقطه تلاقی امنیت مرز و منافع راهبردی
در ماه‌های منتهی به عملیات محرم، بخش‌هایی از مناطق مرزی دهلران همچنان در معرض تهدید و حضور نظامی ارتش بعث قرار داشت. دشمن با استقرار در ارتفاعات مشرف بر منطقه، تلاش می‌کرد ضمن حفظ برتری دید و آتش، مسیرهای ارتباطی ایران را زیر نظر داشته باشد و موقعیت خود را در مناطق نفت‌خیز تثبیت کند.
محمدنبی سلیمانی، پژوهشگر تاریخ جنگ، با اشاره به اهمیت جغرافیایی منطقه در آن مقطع معتقد است که انتخاب دهلران برای اجرای عملیات، فراتر از یک ضرورت نظامی بود و ابعاد امنیتی و اقتصادی نیز داشت.
به گفته وی، حضور نیروهای عراقی در ارتفاعات جنوبی دهلران، امکان تسلط بر محورهای ارتباطی و جاده دهلران به اندیمشک را فراهم می‌کرد و همین مسئله تهدیدی جدی برای امنیت منطقه به شمار می‌رفت. بنابراین بازپس‌گیری ارتفاعات جبل‌الحمرین و مناطق پیرامونی، می‌توانست ضمن عقب راندن دشمن، شرایط دفاعی ایران را در این بخش از مرز بهبود ببخشد.
از سوی دیگر، وجود میدان‌های نفتی بیات و تأسیسات مرتبط با آن، اهمیت اقتصادی منطقه را دوچندان کرده بود. به همین دلیل، آزادسازی این مناطق علاوه بر دستاورد نظامی، به معنای بازگرداندن بخشی از ظرفیت‌های اقتصادی و منابع ملی به کشور بود.
وقتی نیروهای بومی، نقشه عملیات را تغییر دادند
یکی از ویژگی‌های مهم عملیات محرم، نقش‌آفرینی نیروهای بومی ایلام و دهلران در شناسایی مواضع دشمن و فراهم کردن مقدمات اجرای عملیات بود؛ نیروهایی که پیش از شکل‌گیری ساختارهای منسجم یگانی، با امکانات محدود در محورهای مختلف فعالیت می‌کردند.
علیرضا بازدار، از مسئولان وقت اطلاعات و عملیات در محور دهلران، درباره شرایط آن روزها روایت می‌کند که نیروهای محلی در قالب گروه‌های کوچک و با امکانات ابتدایی، مأموریت‌های شناسایی و عملیات‌های محدود را انجام می‌دادند.
این نیروها به دلیل آشنایی با مسیرهای کوهستانی، راه‌های فرعی، عوارض طبیعی و نقاط کمتر شناخته‌شده منطقه، اطلاعات ارزشمندی از وضعیت استقرار دشمن در اختیار فرماندهان قرار می‌دادند.
بازدار در تشریح روند شکل‌گیری طرح عملیات می‌گوید که نخستین اقدامات میدانی با چند قبضه خمپاره ۱۲۰ میلی‌متری و سلاح‌های سبک انجام می‌شد و نیروهای حاضر در منطقه تلاش می‌کردند با همین امکانات محدود، آتش دشمن را مهار کنند.
این اقدامات به‌تدریج شکل منسجم‌تری پیدا کرد و طرح‌های اولیه پس از بررسی در قرارگاه کربلا، مبنای طراحی عملیات گسترده قرار گرفت.
در این میان، شناخت بومی از منطقه به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های نیروهای ایرانی تبدیل شد. حسن بختیاری، از پیشکسوتان دوران دفاع مقدس، با اشاره به نقش نیروهای محلی در این مرحله، اظهار می‌کند که آشنایی رزمندگان ایلامی با راه‌های فرعی، روستاهای متروکه و مسیرهای صعب‌العبور، امکان شناسایی دقیق‌تر خطوط دشمن را فراهم کرده بود.
وی تأکید می‌کند که نیروهای بومی در عمل نقش دیده‌بانان اولیه عملیات را بر عهده داشتند و اطلاعات آنان در تصمیم‌گیری‌های عملیاتی اهمیت زیادی داشت.
با گسترش برنامه‌ریزی‌ها، ضرورت ساماندهی نیروهای پراکنده نیز مورد توجه قرار گرفت. قرارگاه کربلا بر تشکیل یگان‌های سازمان‌یافته تأکید داشت و همین رویکرد به شکل‌گیری گردانی متشکل از نیروهای بومی و داوطلبان سایر استان‌ها انجامید؛ گردانی که بعدها در قالب تیپ نجف اشرف به فعالیت خود ادامه داد.
گردان ۵۰۵ محرم؛ نامی که از دل یک مناسبت متولد شد
در میان یگان‌های حاضر در عملیات، گردان ۵۰۵ محرم جایگاه ویژه‌ای داشت؛ یگانی که نام آن نیز با مناسبت مذهبی روزهای اجرای عملیات ارتباط پیدا کرد.
علیرضا بازدار درباره انتخاب این نام توضیح می‌دهد که با توجه به تقارن عملیات با ماه محرم، نام گردان بر اساس محاسبات حروف ابجد انتخاب شد؛ محاسبه‌ای که عدد ۵۰۵ را به همراه داشت و به همین دلیل، عنوان گردان ۵۰۵ محرم برای آن در نظر گرفته شد.
.jpg)
ترکیب این گردان از نیروهای بومی ایلام و جمعی از داوطلبان اصفهانی تشکیل شده بود؛ نیروهایی که در محورهای حساس عملیات مأموریت داشتند.
این یگان در قالب تیپ نجف اشرف و تحت فرماندهی شهید حاج احمد کاظمی فعالیت می‌کرد و در مراحل ابتدایی پیشروی، نقش مؤثری در نفوذ به مواضع دشمن داشت.
مزیت مهم نیروهای گردان، آشنایی با جغرافیای منطقه بود. آنان مسیرهایی را می‌شناختند که برای نیروهای ناآشنا دشوار و گاه غیرقابل عبور به نظر می‌رسید. همین شناخت، امکان جابه‌جایی شبانه و نزدیک شدن به خطوط دشمن را فراهم می‌کرد؛ اقدامی که در غافلگیری نیروهای عراقی تأثیر قابل توجهی داشت.
شبی که باران، میدان نبرد را به سیلاب تبدیل کرد
اما عملیات محرم تنها با نقشه‌های نظامی، تحرک یگان‌ها و پیشروی در ارتفاعات شناخته نمی‌شود؛ یکی از ماندگارترین فصل‌های این عملیات به حادثه‌ای طبیعی بازمی‌گردد که در شب یازدهم آبان ۱۳۶۱، جان شماری از رزمندگان را گرفت.
در حالی که نیروها برای نزدیک شدن به مواضع دشمن در موقعیت‌های تعیین‌شده مستقر شده بودند، بارندگی شدید و ناگهانی منطقه را فرا گرفت. شدت بارش به‌گونه‌ای بود که آب در کانال‌های عمیق و مسیرهای استقرار نیروها جمع شد و شرایط دشواری را برای رزمندگان به وجود آورد.
بازدار در روایت آن شب می‌گوید که نیروهای گردان برای نزدیک شدن به خط تماس دشمن در کانالی عمیق مستقر شده بودند، اما با آغاز بارندگی سیل‌آسا، آب به‌سرعت در کانال جمع شد و بسیاری از نیروها در تاریکی با خطر غرق شدن مواجه شدند.
در آن شرایط، رزمندگان برای نجات یکدیگر دست به کار شدند و تلاش کردند با گرفتن دست هم‌رزمانشان، آنان را از جریان آب خارج کنند.
شدت حادثه در برخی محورهای دیگر نیز بسیار زیاد بود. به گفته بازدار، در محدوده فعالیت تیپ امام حسین(ع)، بارندگی خسارت سنگینی به نیروها وارد کرد و شمار قابل توجهی از رزمندگان جان خود را از دست دادند؛ به‌گونه‌ای که از تلفات در حد یک گردان در اثر سیلاب سخن گفته شده است.
با وجود این اتفاق تلخ، تصمیم فرماندهان بر ادامه عملیات قرار گرفت. نیروها با وجود خستگی، خسارت‌های واردشده و شرایط نامساعد جوی، مأموریت خود را دنبال کردند.
سلیمانی نیز در بررسی تاریخی این حادثه، آن را یکی از رخدادهای کم‌سابقه در جریان عملیات‌های دفاع مقدس می‌داند و معتقد است که شرایط جوی غیرمنتظره، در کنار دشواری‌هایی که برای نیروهای ایرانی ایجاد کرد، موجب شد دشمن نیز از آمادگی و پیش‌بینی لازم برای مقابله با حمله برخوردار نباشد.
غافلگیری دشمن در تاریکی شب
با وجود خسارت‌های ناشی از سیلاب، نیروهای ایرانی عملیات را در محورهای تعیین‌شده آغاز کردند. پیشروی در تاریکی و استفاده از مسیرهایی که پیش‌تر شناسایی شده بود، امکان نزدیک شدن به مواضع دشمن را فراهم کرد.
نیروهای عراقی که انتظار نداشتند در آن شرایط جوی حمله‌ای گسترده انجام شود، با آغاز تهاجم غافلگیر شدند. خطوط نخست دشمن در هم شکست و رزمندگان توانستند بخشی از ارتفاعات راهبردی منطقه را آزاد کنند.
اهمیت این پیشروی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم مواضع دشمن در منطقه از نظر جغرافیایی موقعیت مناسبی داشت و تسلط بر ارتفاعات، امکان کنترل بخش مهمی از مسیرهای ارتباطی را فراهم می‌کرد.
در ادامه عملیات، نیروهای ایرانی علاوه بر بازپس‌گیری بخش‌هایی از مناطق اشغالی، وارد محدوده‌هایی از خاک عراق شدند و شهرک زبیدات و بخش‌هایی از منطقه طیب نیز به تصرف نیروهای ایرانی درآمد.
آزادسازی سرزمین و بازگشت منابع ملی
یکی از مهم‌ترین نتایج عملیات محرم، تغییر وضعیت نظامی در منطقه و آزادسازی گستره قابل توجهی از اراضی بود.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی پژوهشگر تاریخ جنگ، در جریان این عملیات بیش از ۷۰۰ کیلومترمربع از خاک ایران آزاد شد و حدود ۳۰۰ کیلومترمربع از خاک عراق نیز به تصرف نیروهای ایرانی درآمد.
همچنین میدان‌های نفتی بیات و تعدادی از چاه‌های نفتی ایران که پیش‌تر در اختیار دشمن قرار داشتند، بازپس گرفته شدند. این دستاورد نشان می‌داد که عملیات محرم تنها به عقب راندن نیروهای عراقی محدود نمانده و توانسته است بخشی از ظرفیت‌های اقتصادی و زیرساختی منطقه را نیز از وضعیت اشغال خارج کند.
سلیمانی با اشاره به تجهیزات کشف‌شده در مواضع دشمن می‌گوید که در برخی سنگرها وسایل مرتبط با جنگ شیمیایی، از جمله ماسک و آمپول‌های ضدگاز مشاهده شده بود؛ موضوعی که از آمادگی ارتش عراق برای استفاده از تسلیحات شیمیایی حکایت داشت.
وجود انبارهای مجهز و حجم قابل توجه مواد غذایی و پوشاک در مواضع دشمن نیز نشان‌دهنده برخورداری ارتش بعث از پشتیبانی لجستیکی گسترده بود.
اصفهان و ایلام؛ دو جغرافیا در یک حماسه
عملیات محرم در کنار نقش تعیین‌کننده نیروهای بومی ایلام، با حضور گسترده رزمندگان اصفهانی نیز شناخته می‌شود. دو تیپ نجف اشرف و امام حسین(ع) از جمله یگان‌هایی بودند که نیروهای اصفهانی در آن‌ها حضور پررنگی داشتند و در جریان نبرد، تلفات سنگینی متحمل شدند.
.jpg)
بر اساس آمار مطرح‌شده، حدود ۷۰۰ شهید از استان اصفهان در عملیات محرم تقدیم شد و تنها در یک روز، پیکر ۳۸۰ شهید در این استان تشییع شد.
این حجم از ایثار و شهادت، به یکی از نقاط برجسته حافظه تاریخی مردم اصفهان تبدیل شد و در نهایت، دهم آبان به‌عنوان روز اصفهان در تقویم رسمی کشور ثبت شد.
با این حال، اهمیت این عملیات محدود به یک استان یا یک یگان نبود. رزمندگانی از ایلام، اصفهان، مازندران، قم و دیگر مناطق کشور در کنار یکدیگر جنگیدند و نشان دادند که دفاع از مرزهای ایران، فراتر از تقسیم‌بندی‌های جغرافیایی و استانی، مسئولیتی ملی است.
ایمان؛ نیرویی فراتر از محاسبات نظامی
در کنار تجهیزات، تاکتیک‌ها و توان رزمی، یکی از مؤلفه‌هایی که در روایت‌های مربوط به عملیات محرم برجسته می‌شود، انگیزه معنوی رزمندگان است.
حجت‌الاسلام احمد امرایی، امام‌جمعه دره‌شهر، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار» با اشاره به جایگاه ایمان در مقاومت رزمندگان اظهار کرد: برای شناخت روحیه نیروهای حاضر در عملیات محرم، باید به باورهای دینی و اعتقادی آنان توجه کرد؛ چراکه بسیاری از رزمندگان، حضور در جبهه را صرفاً یک مسئولیت نظامی نمی‌دانستند، بلکه آن را تکلیفی الهی تلقی می‌کردند.
وی افزود: فضای معنوی حاکم بر یگان‌ها به‌گونه‌ای بود که بسیاری از نیروها پیش از آغاز عملیات به نماز، دعا و مناجات مشغول می‌شدند و اشتیاق فراوانی برای حضور در میدان نبرد داشتند.
امرایی ادامه داد: شمار داوطلبان برای شرکت در عملیات به اندازه‌ای بود که فرماندهان ناچار بودند از میان نیروهای متقاضی انتخاب کنند و حتی برخی رزمندگان که نامشان در فهرست حضور قرار نداشت، برای جایگزینی نیروهای مجروح اصرار می‌کردند.
این روحیه در کنار شناخت میدانی، سازماندهی یگان‌ها و برنامه‌ریزی عملیاتی، از عوامل مؤثر در پیشبرد مأموریت‌ها بود.
محرم؛ بازگشت اعتماد به توان عملیاتی جبهه‌ها
اهمیت عملیات محرم تنها در میزان اراضی آزادشده یا خسارت‌های واردشده به ارتش بعث خلاصه نمی‌شود. این عملیات در مقطعی انجام شد که پس از عملیات رمضان، ضرورت بازسازی توان روحی و عملیاتی نیروهای ایرانی بیش از گذشته احساس می‌شد.
سلیمانی معتقد است پیروزی در محرم نشان داد که نیروهای مسلح ایران همچنان از ظرفیت لازم برای طراحی و اجرای عملیات‌های گسترده و مشترک برخوردارند و می‌توانند ابتکار عمل را در جبهه حفظ کنند.
از نگاه راهبردی نیز تغییر خطوط تماس در منطقه غرب دجله، ارتش عراق را با ضرورت جابه‌جایی بخشی از نیروهای خود مواجه کرد؛ موضوعی که در تغییر آرایش نظامی دشمن و آماده‌سازی برای عملیات‌های بعدی تأثیرگذار بود.
دهلران؛ حافظه زنده یک مقاومت تاریخی
امروز با گذشت بیش از چهار دهه از عملیات محرم، نام دهلران همچنان با خاطره روزهایی پیوند خورده است که رزمندگان در دشوارترین شرایط طبیعی و نظامی، برای دفاع از سرزمین خود ایستادگی کردند.
در حافظه بازماندگان آن روزها، تصویر باران شدید، کانال‌های پرآب، مسیرهای تاریک و دست‌هایی که برای نجات یکدیگر دراز می‌شد، همچنان زنده است. همان‌گونه که پیشروی در ارتفاعات جبل‌الحمرین و بازپس‌گیری مناطق نفت‌خیز بیات، بخشی از کارنامه نظامی این عملیات را تشکیل می‌دهد.
عملیات محرم از یک سو جلوه‌ای از توانمندی نیروهای نظامی در طراحی و اجرای نبردی پیچیده بود و از سوی دیگر، نمونه‌ای روشن از نقش نیروهای بومی در شناخت جغرافیای جنگ به شمار می‌رفت؛ نیروهایی که بدون شناخت دقیق منطقه، دستیابی به بسیاری از اهداف عملیاتی دشوارتر می‌شد.
عملیات محرم برای استان ایلام فقط یادآور یک پیروزی نظامی نیست؛ این عملیات بخشی از هویت تاریخی دهلران و نمادی از پیوند مردم این دیار با سرنوشت دفاع مقدس است. حماسه‌ای که در آن رزمندگان ایلامی در کنار دیگر فرزندان ایران، از ارتفاعات و دشت‌های مرزی تا مناطق نفت‌خیز، ایستادگی را معنا کردند و نام خود را در تاریخ مقاومت ایران به یادگار گذاشتند.
انتهای خبر/ر
نظر شما
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیریت در وب سایت منتشر خواهد شد