به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار»، محیطزیست بهعنوان بستر اصلی حیات و توسعه پایدار، امروز بیش از هر زمان دیگری با تهدیدهایی روبهروست که آثار آنها از تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی تا تخریب پوشش گیاهی، نابودی زیستگاهها و کاهش جمعیت گونههای جانوری قابل مشاهده است. این چالشها اگرچه در مقیاس جهانی مطرح هستند، اما در استانهایی همچون ایلام که از تنوع زیستی ارزشمند، جنگلهای گسترده، مراتع طبیعی و زیستگاههای مهم حیاتوحش برخوردارند، اهمیت دوچندانی پیدا میکنند.
حفاظت از این سرمایههای طبیعی صرفاً با اقدامات نظارتی و برخوردهای قانونی به نتیجه نمیرسد؛ بلکه نیازمند تغییر نگاه به مدیریت منابع طبیعی، استفاده از دانش روز، تقویت فرهنگ عمومی و حضور فعال مردم در کنار دستگاههای مسئول است. از سوی دیگر، توسعه فعالیتهای اقتصادی بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک مناطق میتواند خسارتهایی ماندگار به طبیعت وارد کند؛ خسارتهایی که گاه جبران آنها بسیار دشوار است. در این میان، نقش جوامع محلی و عشایر، دانشگاهها، تشکلهای مردمی و فناوریهای نوین در شناسایی و کنترل تهدیدها بیش از گذشته اهمیت یافته است.
بررسی راهکارهای حفاظت پایدار از طبیعت ایلام، صیانت از گونههای شاخص جانوری و ضرورت پیوند میان توسعه و ملاحظات زیستمحیطی، محور گفتگوی پیشرو است.

مهدی تیموری، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان ایلام، در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی«ایلام بیدار»، با اشاره به مهمترین تهدیدهای پیشروی محیطزیست اظهار کرد: حفاظت از منابع طبیعی نیازمند عبور از رویکردهای صرفاً نظارتی و قانونی و حرکت به سمت مدیریت علمی، مشارکتی و پایدار است؛ رویکردی که تنها با همراهی دولت، مردم، جوامع محلی، دانشگاهها و مراکز علمی به نتیجه خواهد رسید.
مهمترین تهدیدهایی که امروز محیطزیست استان ایلام را تحت تأثیر قرار دادهاند، کداماند و این عوامل چه پیامدهایی برای طبیعت استان دارند؟
محیطزیست امروز با مجموعهای از بحرانهای بههمپیوسته مواجه است که هرکدام میتوانند بهتنهایی آسیبهای جدی به منابع طبیعی وارد کنند و در صورت همزمانی، آثار مخربتری بر جای بگذارند. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آبی، شکار غیرمجاز، تخریب پوشش گیاهی و نابودی زیستگاههای طبیعی از جمله مهمترین عواملی هستند که حیات گونههای جانوری و تعادل اکوسیستمها را با مخاطره روبهرو کردهاند.
این تهدیدها محدود به مرزهای جغرافیایی یک کشور نیستند و ابعاد جهانی دارند. آثار آنها در مناطق مختلف، متناسب با شرایط اقلیمی و ویژگیهای طبیعی هر منطقه بروز پیدا میکند. استان ایلام نیز با وجود برخورداری از تنوع زیستی ارزشمند و زیستگاههای طبیعی، از پیامدهای این تحولات تأثیر میپذیرد؛ بنابراین شناخت دقیق تهدیدها و تدوین برنامههای متناسب با شرایط بومی استان، از ضرورتهای مدیریت محیطزیست است.

کاهش منابع آب، از بین رفتن پوشش گیاهی و تخریب زیستگاهها را نمیتوان مسائلی جدا از یکدیگر دانست. هرگونه آسیب به یکی از اجزای طبیعت میتواند بر سایر بخشها نیز اثر بگذارد و تعادل اکوسیستم را مختل کند. به همین دلیل، حفاظت از محیطزیست باید با نگاهی جامع و برنامهریزی بلندمدت دنبال شود.
با توجه به تنوع زیستی استان، برای صیانت از گونههای جانوری شاخص ایلام چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
پلنگ، قوچ و بز کوهی بخشی از سرمایه طبیعی ایلام هستند و تداوم حیات این گونهها به حفظ زیستگاهها، کنترل عوامل تهدیدکننده و همکاری همه بخشهای جامعه وابسته است. این گونهها بخشی از ارزشهای طبیعی استان به شمار میروند و حفاظت از آنها باید در قالب برنامهای مستمر و هدفمند دنبال شود.

حفاظت از حیاتوحش نباید تنها به زمان وقوع تخلف یا برخورد با شکارچیان محدود شود. اگر زیستگاه طبیعی یک گونه تخریب شود یا عوامل تهدیدکننده حیات آن کنترل نشوند، صرف برخورد با تخلفات نمیتواند حفاظت پایدار را تضمین کند. از این رو، پیشگیری از تخریب زیستگاهها، شناسایی عوامل تهدید و برنامهریزی بلندمدت باید در کنار اقدامات قانونی مورد توجه قرار گیرد.
صیانت از گونههای جانوری، مسئولیتی جمعی است و نمیتوان آن را تنها بر دوش نیروهای محیطبان گذاشت. همکاری مردم، جوامع محلی، بهرهبرداران و تشکلهای مردمی میتواند در شناسایی تهدیدها و مراقبت از زیستگاهها نقش مهمی داشته باشد.
آیا ابزارهای قانونی، جریمهها و برخوردهای بازدارنده برای مقابله با تخریب محیطزیست کفایت میکنند؟
ابزارهای قانونی و برخوردهای بازدارنده در جایگاه خود اهمیت دارند، اما بهتنهایی پاسخگوی پیچیدگی مسائل محیطزیستی نیستند. جریمه و مجازات میتوانند در کنترل تخلفات نقش داشته باشند، ولی دستیابی به حفاظت پایدار زمانی امکانپذیر است که فرهنگ مسئولیتپذیری زیستمحیطی در جامعه تقویت شود و مردم خود را در حفظ منابع طبیعی سهیم بدانند.
نگاه به محیطزیست باید از یک موضوع صرفاً اداری و مرتبط با وظایف یک دستگاه اجرایی فراتر برود. طبیعت متعلق به همه مردم است و حفظ آن نیز به مسئولیتپذیری عمومی نیاز دارد. زمانی که شهروندان نسبت به ارزش منابع طبیعی، پیامدهای تخریب و اهمیت حفظ زیستگاهها آگاهی داشته باشند، زمینه برای کاهش تخلفات و تقویت حفاظت اجتماعی فراهم میشود.
هدف نهایی باید ایجاد فرهنگی باشد که در آن حفاظت از آب، خاک، جنگلها و حیاتوحش به بخشی از رفتار روزمره جامعه تبدیل شود؛ چراکه اقدامات مقطعی و برخوردهای موردی، بدون همراهی مردم و اصلاح نگرش عمومی، نمیتوانند به نتیجهای ماندگار منجر شوند.
نقش دولت و دستگاههای اجرایی در حفاظت از منابع طبیعی و جلوگیری از خسارتهای زیستمحیطی چیست؟
«یکی از الزامات تحقق حفاظت پایدار، توجه جدی دولت و دستگاههای اجرایی به ملاحظات زیستمحیطی است. حفاظت از طبیعت باید در تصمیمگیریها و برنامههای توسعهای کشور جایگاه مشخصی داشته باشد. اجرای طرحهای عمرانی و اقتصادی بدون در نظر گرفتن ظرفیتهای محیطزیستی میتواند خسارتهایی به دنبال داشته باشد که جبران آنها در بسیاری از موارد دشوار یا حتی غیرممکن است.

دستگاههای مسئول باید حفاظت از منابع آب، خاک، جنگلها و زیستگاههای طبیعی را بخشی جداییناپذیر از وظایف خود بدانند. در کنار اقدامات اجرایی نیز باید زمینه هماهنگی و همکاری میان نهادهای مختلف فراهم شود؛ زیرا مسائل محیطزیستی ماهیتی فرابخشی دارند و حل آنها به همراهی مجموعه دستگاهها نیازمند است.
توسعه و حفاظت از محیطزیست نباید در تقابل با یکدیگر تعریف شوند. توسعه زمانی میتواند پایدار و ماندگار باشد که متناسب با ظرفیتهای طبیعی هر منطقه انجام گیرد و پیامدهای زیستمحیطی آن از ابتدا مورد توجه قرار داشته باشد. بیتوجهی به این موضوع ممکن است در کوتاهمدت زمینه اجرای برخی طرحها را فراهم کند، اما در بلندمدت هزینههای سنگینی به منابع طبیعی و نسلهای آینده تحمیل خواهد کرد.»
مردم بومی، جوامع محلی و عشایر چه جایگاهی در حفاظت از عرصههای طبیعی دارند؟
جوامع محلی و عشایر از مهمترین ظرفیتهای انسانی در حفاظت از محیطزیست هستند. مردمی که سالها در کنار جنگلها، مراتع و زیستگاههای طبیعی زندگی کردهاند، شناخت ارزشمندی از شرایط منطقه و شیوه استفاده از منابع طبیعی دارند. این تجربههای انباشتهشده میتواند در کنار دانش علمی، به مدیریت بهتر عرصههای طبیعی کمک کند.
مشارکت مردم باید فراتر از همراهیهای مقطعی باشد. حضور مردم زمانی اثربخش خواهد بود که نقش آنها در تصمیمسازی و اجرای برنامههای حفاظتی به رسمیت شناخته شود. نمیتوان انتظار داشت حفاظت از طبیعت تنها بر عهده نیروهای محیطبان باشد؛ ساکنان محلی، بهرهبرداران، تشکلهای مردمی و جوامع عشایری نیز میتوانند در شناسایی تهدیدها، پیشگیری از تخلفات و مراقبت از زیستگاهها نقشآفرینی کنند.

ترکیب دانش بومی و تخصص علمی میتواند زمینهساز تصمیمگیریهای دقیقتر و متناسب با شرایط هر منطقه باشد. مردمی که با طبیعت و ویژگیهای زیستگاهی منطقه آشنایی دارند، میتوانند در شناسایی تغییرات، گزارش تهدیدها و مراقبت از عرصههای طبیعی نقش مؤثری ایفا کنند.
ظرفیت دانشگاهها و مراکز علمی چگونه میتواند به حل چالشهای محیطزیستی استان کمک کند؟
دانشگاهها و مراکز آموزش عالی از ارکان مهم در حل چالشهای زیستمحیطی هستند. ظرفیت علمی و پژوهشی دانشگاهها باید بیش از گذشته در خدمت مسائل واقعی محیطزیست قرار گیرد. بسیاری از مشکلات این حوزه به راهکارهای تخصصی، دادههای دقیق و فناوریهای جدید نیاز دارند و دانشگاهها میتوانند با انجام پژوهشهای کاربردی، مسیر تصمیمگیری و اجرای برنامههای حفاظتی را هموار کنند.
استفاده از دانش دانشگاهی زمانی اثربخش خواهد بود که پژوهشها متناسب با نیازهای واقعی عرصههای طبیعی انجام شوند و نتایج آنها در اختیار دستگاههای اجرایی قرار گیرد. لازم است ارتباط میان دانشگاه و مجموعههای مسئول از سطح نشستها و مباحث نظری فراتر برود و به همکاریهای عملی، مطالعات تخصصی و پژوهشهای میدانی منجر شود.

مسائل محیطزیستی پیچیده و متنوع هستند و نمیتوان برای همه آنها نسخهای یکسان ارائه کرد. شناخت ویژگیهای طبیعی هر منطقه، بررسی علمی تهدیدها و استفاده از دادههای معتبر میتواند کیفیت برنامهریزی و تصمیمگیری را افزایش دهد.
فناوریهای نوین و بهویژه هوش مصنوعی چه نقشی در آینده حفاظت از محیطزیست خواهند داشت؟
استفاده از ابزارهای علمی و فناوریهای روز، از جمله هوش مصنوعی، میتواند در پایش زیستگاهها، شناسایی تغییرات محیطی، بررسی وضعیت گونههای جانوری و تحلیل تهدیدهای طبیعی و انسانی مؤثر باشد.
امروز بسیاری از مسائل محیطزیستی به اطلاعات دقیق و تحلیل مستمر نیاز دارند. فناوریهای نوین میتوانند ظرفیت شناسایی و بررسی تغییرات را افزایش دهند و اطلاعات ارزشمندی برای برنامهریزیهای حفاظتی در اختیار کارشناسان قرار دهند.
بهرهگیری از این ظرفیتها مستلزم تقویت ارتباط میان مراکز علمی و دستگاههای اجرایی است. دانشگاهها میتوانند با استفاده از توان پژوهشی و تخصصی خود، زمینه توسعه راهکارهای فناورانه را فراهم کنند و دستگاههای اجرایی نیز با طرح نیازهای واقعی، مسیر استفاده کاربردی از این دستاوردها را هموار سازند.
توسعه اشتغال سبز چه کمکی به حفاظت از منابع طبیعی و بهبود وضعیت اقتصادی جوامع محلی میکند؟
فراهم کردن زمینه فعالیتهای اقتصادی متناسب با ظرفیتهای طبیعی مناطق میتواند ضمن کمک به معیشت جوامع محلی، فشار بر منابع طبیعی و عرصههای زیستمحیطی را کاهش دهد. از این رو، توسعه طرحهای اشتغال سبز اهمیت زیادی دارد.

در برنامهریزی برای توسعه مناطق مختلف باید شرایط طبیعی، ظرفیتهای اکولوژیک و شیوه معیشت ساکنان محلی مورد توجه قرار گیرد. فعالیتهای اقتصادی زمانی میتوانند به توسعه پایدار کمک کنند که علاوه بر ایجاد درآمد و فرصت شغلی، به منابع طبیعی آسیب وارد نکنند و زمینه استفاده مسئولانه از ظرفیتهای محیطی را فراهم آورند.
جوامع محلی زمانی میتوانند همراهان مؤثرتری در حفاظت از طبیعت باشند که در کنار مسئولیتهای حفاظتی، از فرصتهای اقتصادی متناسب با محیط زندگی خود نیز برخوردار شوند. از این منظر، توسعه اشتغال سبز میتواند میان حفظ سرمایههای طبیعی و تأمین معیشت مردم پیوند برقرار کند.
با توجه به مجموعه تهدیدهای موجود، مهمترین رویکرد برای آینده محیطزیست استان ایلام چیست؟
حفاظت از محیطزیست نیازمند تغییر رویکرد و حرکت از اقدامات صرفاً نظارتی به سمت مدیریت علمی، مشارکتی و پایدار است. در این مسیر، دولت و دستگاههای اجرایی، مردم، جوامع محلی و عشایری، دانشگاهها و مراکز علمی هرکدام مسئولیت و نقش مشخصی دارند.
نمیتوان بدون مشارکت مردم انتظار داشت برنامههای حفاظتی به نتیجه مطلوب برسند و از سوی دیگر، تصمیمگیریهای توسعهای نیز باید با شناخت ظرفیتهای طبیعی و در نظر گرفتن ملاحظات زیستمحیطی انجام شوند. بهرهگیری از فناوریهای نوین، تقویت پژوهشهای کاربردی و توسعه فعالیتهای اقتصادی سازگار با طبیعت نیز میتواند به ارتقای کیفیت مدیریت محیطزیست کمک کند.
منابع طبیعی و تنوع زیستی سرمایههایی ارزشمند هستند که حفاظت از آنها تنها به امروز محدود نمیشود، بلکه با آینده نسلهای بعدی ارتباط مستقیم دارد. دستیابی به محیطزیستی سالم و پایدار، زمانی امکانپذیر است که همه بخشهای جامعه خود را در قبال طبیعت مسئول بدانند و حفاظت از آن را به یک اولویت مشترک تبدیل کنند.
انتهای خبر/م
