به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار»، طبیعت ایلام با جنگل‌های بلوط، ارتفاعات زاگرس، دره‌های عمیق، رودخانه‌ها و آبراهه‌های متعدد شناخته می‌شود؛ طبیعتی که از یک‌سو سرمایه‌ای ارزشمند برای زندگی مردم و توسعه استان به شمار می‌رود و از سوی دیگر، در صورت وقوع بارش‌های شدید و حوادث پیش‌بینی‌نشده، می‌تواند زمینه‌ساز بروز مخاطرات طبیعی شود.
با نزدیک شدن به فصل بارش‌ها، موضوع مدیریت بحران در ایلام اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند؛ چراکه در چنین شرایطی، آمادگی دستگاه‌های مسئول تنها به معنای تشکیل جلسه و صدور هشدار نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات میدانی، شناسایی نقاط پرخطر، رفع موانع عبور آب، آماده‌سازی تجهیزات امدادی، ایمن‌سازی راه‌ها و اطلاع‌رسانی دقیق به مردم را در بر می‌گیرد.
بیستم مهرماه به‌عنوان روز ملی مدیریت بحران و بلایای طبیعی نام‌گذاری شده است؛ مناسبتی که می‌تواند توجه افکار عمومی و مدیران را به این واقعیت جلب کند که مدیریت بحران، پیش از وقوع حادثه آغاز می‌شود و موفقیت آن در گرو تصمیم‌هایی است که در روزهای آرام و پیش از شکل‌گیری شرایط اضطراری اتخاذ می‌شوند.
ایلام؛ جغرافیای زیبا با مخاطرات جدی
استان ایلام به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگرفتن در پهنه کوهستانی زاگرس، با مجموعه‌ای از مخاطرات طبیعی روبه‌روست. شیب زمین در برخی مناطق، وجود دره‌ها و آبراهه‌ها، تغییرات شدت بارندگی و شرایط زمین‌شناختی، عواملی هستند که در زمان بارش‌های سنگین می‌توانند احتمال شکل‌گیری رواناب، سیلاب و ناپایداری دامنه‌ها را افزایش دهند.
در شهر ایلام نیز موضوع سیلاب شهری از منظر مطالعات علمی موردتوجه قرار گرفته است. در یکی از مطالعات پهنه‌بندی خطر سیلاب شهر ایلام، عواملی همچون شیب، ارتفاع، فاصله از رودخانه، تراکم آبراهه‌ها، میزان بارندگی و تغییر کاربری اراضی در ارزیابی خطر سیلاب مؤثر شناخته شده‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که مدیریت خطر تنها به شرایط جوی وابسته نیست و نحوه توسعه شهر، ساخت‌وسازها و چگونگی مدیریت مسیرهای طبیعی عبور آب نیز در میزان آسیب‌پذیری نقش دارد.
در مناطق کوهستانی استان نیز بارش‌های شدید می‌توانند خطر ریزش سنگ، رانش زمین و اختلال در رفت‌وآمد جاده‌ای را افزایش دهند. در چنین شرایطی، جاده‌هایی که از دامنه کوه‌ها و مسیرهای پرشیب عبور می‌کنند، نیازمند پایش مستمر و آمادگی برای پاک‌سازی مسیر و مدیریت تردد هستند.
از سوی دیگر، زلزله نیز یکی از مخاطراتی است که نمی‌توان آن را از برنامه‌ریزی مدیریت بحران استان کنار گذاشت. هرچند زمان وقوع زلزله قابل‌پیش‌بینی دقیق نیست، اما مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، آموزش عمومی، آمادگی نیروهای امدادی و تعیین مکان‌های امن می‌تواند میزان تلفات و خسارت‌های احتمالی را کاهش دهد.
بنابراین، قرار گرفتن ایلام در معرض مخاطرات مختلف، ضرورت تدوین برنامه‌هایی متناسب با ویژگی‌های هر شهرستان و حتی هر منطقه را دوچندان می‌کند؛ برنامه‌هایی که به‌جای نسخه‌های یکسان، بر اساس نقشه خطر، شرایط محلی و میزان آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها طراحی شوند.
فصل بارش؛ آزمونی برای آمادگی دستگاه‌ها
آغاز بارندگی‌ها، زمان آشکارشدن ضعف‌ها و کاستی‌هایی است که ممکن است در ماه‌های کم‌بارش کمتر به چشم بیایند. آب‌گرفتگی معابر، مسدودشدن کانال‌ها، ورود رواناب به مناطق مسکونی، انسداد جاده‌ها و آسیب به زمین‌های کشاورزی، از جمله پیامدهایی هستند که در صورت نبود آمادگی کافی می‌توانند زندگی روزمره مردم را مختل کنند.
در چنین شرایطی، نخستین گام مدیریت بحران، شناسایی نقاط حادثه‌خیز و اولویت‌بندی اقدامات پیشگیرانه است. دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و مجموعه‌های خدمات‌رسان باید پیش از شدت‌گرفتن بارندگی‌ها، وضعیت مسیل‌ها، پل‌ها، آبروها، کانال‌های دفع آب‌های سطحی و مسیرهای عبور رواناب را بررسی کنند.
پاک‌سازی مسیرهای انتقال آب از رسوبات، زباله و موانع، بررسی وضعیت پل‌ها و دهانه آبروها، ترمیم نقاط آسیب‌دیده و اطمینان از عملکرد مناسب شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، از اقداماتی است که می‌تواند احتمال آب‌گرفتگی و خسارت را کاهش دهد.
در مناطق روستایی نیز بررسی وضعیت راه‌های دسترسی، پل‌های ارتباطی، دیوارهای حائل و مسیرهای عبور سیلاب اهمیت دارد. قطع ارتباط یک روستا در زمان بارندگی شدید، افزون بر ایجاد مشکل برای رفت‌وآمد مردم، می‌تواند دسترسی نیروهای امدادی و انتقال اقلام ضروری را با دشواری مواجه کند.
از این منظر، آمادگی واقعی زمانی شکل می‌گیرد که هر دستگاه وظیفه مشخصی داشته باشد، تجهیزات موردنیاز در دسترس باشند و برای شرایط اضطراری، مسیرهای جایگزین و شیوه هماهنگی میان نهادها از قبل تعیین شده باشد.
پیشگیری؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود
یکی از چالش‌های مدیریت بحران، محدودشدن اقدامات به زمان صدور هشدار یا پس از وقوع حادثه است؛ درحالی‌که بخش مهمی از خسارت‌ها را می‌توان با اقداماتی ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر در مرحله پیشگیری کاهش داد.
تجربه مدیریت مخاطرات طبیعی نشان می‌دهد که هزینه پیشگیری معمولاً به‌مراتب کمتر از هزینه بازسازی زیرساخت‌ها و جبران خسارت‌های ناشی از حوادث است. هنگامی که یک مسیر ارتباطی تخریب می‌شود یا سیلاب به خانه‌ها و مزارع خسارت وارد می‌کند، علاوه بر هزینه‌های مالی، زمان و توان دستگاه‌ها نیز صرف بازگرداندن شرایط به وضعیت عادی خواهد شد.
در استان ایلام، شناسایی ساخت‌وسازهای واقع در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، جلوگیری از دخل‌وتصرف در مسیر طبیعی جریان آب، رعایت ضوابط فنی در اجرای طرح‌های عمرانی و توجه به نقشه‌های پهنه‌بندی خطر، باید از اولویت‌های برنامه‌ریزی شهری و روستایی باشد.
همچنین، توسعه شهری بدون توجه کافی به ظرفیت شبکه دفع آب‌های سطحی می‌تواند مشکلات گذشته را در بارندگی‌های بعدی تکرار کند. ازاین‌رو، اجرای طرح‌های عمرانی باید با ارزیابی آثار آن‌ها بر مسیرهای طبیعی آب و ظرفیت زیرساخت‌های موجود همراه باشد.
در حوزه منابع طبیعی نیز حفظ پوشش گیاهی، جلوگیری از تخریب بی‌رویه زمین و مدیریت صحیح کاربری اراضی، بخشی از راهبرد بلندمدت کاهش خطر است. این اقدامات به‌تنهایی مانع همه سیلاب‌ها نمی‌شوند، اما می‌توانند در کنار برنامه‌ریزی اصولی و اجرای طرح‌های مهندسی، به کاهش فرسایش خاک و مدیریت رواناب کمک کنند.
هشدار به‌موقع و اطلاع‌رسانی مسئولانه
حتی با اجرای اقدامات پیشگیرانه، احتمال وقوع حوادث طبیعی به طور کامل از بین نمی‌رود؛ از همین رو، سامانه هشدار و اطلاع‌رسانی باید به‌عنوان یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران موردتوجه قرار گیرد.
اطلاع‌رسانی زمانی اثربخش است که به‌موقع، دقیق، قابل‌فهم و متناسب با شرایط هر منطقه باشد. هشدار کلی درباره بارندگی، بدون مشخص‌کردن مناطق در معرض خطر و توصیه‌های عملی، ممکن است نتواند رفتار مردم را به‌اندازه کافی تغییر دهد.
در زمان پیش‌بینی بارش‌های شدید، لازم است توصیه‌های ایمنی از طریق رسانه‌های رسمی و محلی، شبکه‌های ارتباطی دستگاه‌ها و ظرفیت دهیاری‌ها و شوراهای روستایی به مردم منتقل شود. پرهیز از توقف در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها، خودداری از عبور از جریان‌های سیلابی، توجه به هشدارهای مربوط به ریزش کوه و اجتناب از سفرهای غیرضروری در شرایط نامساعد جوی، از جمله مواردی است که باید به‌روشنی اطلاع‌رسانی شود.
در این میان، کشاورزان، دامداران، عشایر و ساکنان مناطق روستایی به دلیل ارتباط مستقیم با طبیعت و حضور در مسیرهای خارج از محدوده شهری، باید موردتوجه ویژه قرار گیرند. آگاهی از مسیرهای امن، زمان‌بندی فعالیت‌ها و شیوه دریافت هشدارها می‌تواند از قرار گرفتن این گروه‌ها در معرض خطر جلوگیری کند.
رسانه‌ها نیز در کنار انعکاس اخبار و هشدارها، وظیفه دارند اطلاعات معتبر را به زبان ساده در اختیار مردم قرار دهند و از انتشار شایعات یا اخبار تأییدنشده درباره حوادث احتمالی پرهیز کنند. اطلاع‌رسانی مسئولانه، هم به افزایش آمادگی عمومی کمک می‌کند و هم مانع شکل‌گیری نگرانی‌های بی‌مورد می‌شود.
انتهای خبر/ر