به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار»، ضعف در مهارتهای گفتاری و زبانی میتواند یکی از عوامل خطر برای بروز مشکلات بعدی در یادگیری خواندن و نوشتن باشد؛ به همین دلیل، شناسایی بهموقع اختلالات گفتاری، ارزیابی مهارتهای زبانی و مداخله زودهنگام میتواند نقش مهمی در پیشگیری از تثبیت مشکلات تحصیلی کودکان داشته باشد.
برخی کودکان ممکن است در سالهای پیش از دبستان یا هنگام ورود به مدرسه با مشکلاتی در تلفظ صداها، درک زبان، جملهسازی، واژهیابی یا بیان منسجم افکار مواجه باشند. این مشکلات گاهی در سالهای نخست زندگی بهدلیل توانایی کودک در برقراری ارتباطهای روزمره چندان آشکار نیست، اما با افزایش سن و پیچیدهتر شدن زبان آموزشی، ضعفهای زبانی میتواند خود را بیشتر نشان دهد.
از سوی دیگر، یادگیری خواندن و نوشتن تنها به شناخت حروف محدود نمیشود و کودک برای موفقیت در سوادآموزی به مهارتهایی مانند آگاهی واجشناختی، تشخیص و ترکیب صداها، درک هجاها و ارتباط میان صدا و نماد نوشتاری نیاز دارد.
در همین زمینه، فاطمه کریمی، کارشناس ارشد گفتار درمانی در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی«ایلام بیدار»، همزمان با آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مدارس اظهار کرد: مهارتهای گفتاری و زبانی نقش مهمی در یادگیری خواندن و نوشتن دارند و توجه به نشانههای هشداردهنده و آگاهی واجشناختی میتواند در شناسایی و رفع مشکلات یادگیری مؤثر باشد.
آیا مشکلات گفتاری و زبانی در دوران پیش از مدرسه میتواند زمینهساز مشکلات یادگیری در سالهای بعد شود؟
بله، ضعف در برخی مهارتهای گفتاری و زبانی میتواند یکی از پیشبینیکنندهها و عوامل خطر برای بروز مشکلات بعدی در یادگیری خواندن و نوشتن باشد. کودک برای ورود موفق به مدرسه باید مجموعهای از مهارتهای زبانی را به دست آورده باشد و هرچه این مهارتها در سنین پایینتر شناسایی و تقویت شوند، فرصت بیشتری برای حمایت از کودک پیش از تثبیت مشکلات تحصیلی وجود دارد.
البته این موضوع به معنای آن نیست که هر کودکی که در سالهای پیش از مدرسه مشکل گفتاری داشته، حتماً در آینده دچار اختلال یادگیری خواهد شد؛ بلکه هدف، شناسایی کودکانی است که ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند تا در صورت نیاز، ارزیابی و مداخله مناسب برای آنها انجام شود.
اختلال تلفظ صداها چه ارتباطی با یادگیری خواندن و نوشتن دارد؟
اختلال در تلفظ صداها بهتر است تا پیش از ورود به مدرسه بهصورت کامل بررسی و درمان شود و علت زمینهای آن نیز تا حد امکان شناسایی و برطرف شود. کودک برای یادگیری خواندن و نوشتن باید بتواند میان صداهای گفتاری و نمادهای نوشتاری ارتباط برقرار کند.
اگر کودک در پردازش، تشخیص یا تولید برخی آواها مشکل داشته باشد، ممکن است در برخی مهارتهای زیربنایی مورد نیاز برای یادگیری خواندن و نوشتن نیز با دشواری مواجه شود. بنابراین، اختلال تلفظ را نباید صرفاً یک مشکل ظاهری در گفتار در نظر گرفت؛ در برخی موارد لازم است سایر مهارتهای زبانی و آگاهی واجشناختی کودک نیز بررسی شود.
آیا برطرف شدن مشکل تلفظ به این معناست که کودک دیگر مشکلی در حوزه زبان ندارد؟
لزوماً اینطور نیست. ممکن است تلفظ کودک اصلاح شود، جملههای او طولانیتر و گفتارش واضحتر شود، اما همچنان در بخشهای پیچیدهتر زبان ضعف داشته باشد. به همین دلیل، ارزیابی رشد زبانی کودک نباید تنها به تعداد کلمات، وضوح گفتار یا توانایی جملهسازی ساده محدود شود.
چرا بعضی از مشکلات زبانی در سالهای ابتدایی مدرسه چندان دیده نمیشوند؟
زبان مورد استفاده در مکالمات روزمره با زبان مورد نیاز در محیط آموزشی تفاوت دارد. ممکن است کودک در ارتباط با خانواده و دوستان خود عملکرد مناسبی داشته باشد و بتواند نیازهای روزمرهاش را بیان کند، اما با افزایش پیچیدگی مطالب درسی، ضعفهای زبانی او آشکارتر شود.
در پایههای بالاتر، دانشآموز باید جملات و متنهای پیچیدهتر را درک کند، روابط معنایی و منطقی میان بخشهای مختلف یک متن را تشخیص دهد، اطلاعات را استنباط کند، معنای واژهها را از بافت به دست آورد، توضیح و استدلال ارائه دهد و یک روایت منسجم بسازد.
بنابراین، ممکن است مشکلی که در سالهای نخست چندان قابلمشاهده نبوده، با افزایش انتظارات آموزشی بیشتر خود را نشان دهد.
منظور از مهارتهای زبانی سطح بالاتر چیست و چه اهمیتی در مدرسه دارد؟
مهارتهای زبانی سطح بالاتر شامل تواناییهایی فراتر از گفتگوی ساده روزمره است. کودک باید بتواند یک موضوع را توضیح دهد، درباره آن استدلال کند، اطلاعات مختلف را کنار هم قرار دهد، منظور دیگران را از متن و موقعیت درک کند و در صورت نیاز از دیدگاه خود دفاع کند.
مهارتهایی مانند روایتکردن، استنباط، توضیحدادن، مذاکره، متقاعدسازی، درک روابط معنایی و استفاده مناسب از زبان در موقعیتهای اجتماعی، با افزایش سن اهمیت بیشتری پیدا میکنند.ضعف در این مهارتها میتواند در درک مطلب، پاسخدادن به پرسشهای تشریحی، نوشتن و حتی یادگیری محتوای دروس مختلف اثرگذار باشد.
آگاهی واجشناختی چه نقشی در یادگیری خواندن و نوشتن دارد؟
آگاهی واجشناختی یکی از مهارتهای مهم در مسیر یادگیری خواندن و نوشتن است. منظور این است که کودک بتواند به ساختار صوتی کلمات توجه کند و واحدهای صوتی زبان را تشخیص دهد و در مراحل مختلف روی آنها دستکاری انجام دهد.
برای نمونه، کودک باید بهتدریج بتواند کلمات همقافیه را تشخیص دهد، تعداد هجاهای یک کلمه را مشخص کند، کلمه را به هجاها تقسیم کند، صداهای تشکیلدهنده یک کلمه را تشخیص دهد و صداها را با یکدیگر ترکیب کند.
در مراحل پیشرفتهتر نیز کودک میتواند با حذف یا جابهجایی یکصدا، تغییر ایجادشده در کلمه را تشخیص دهد. این مهارتها صرفاً بازیهای زبانی نیستند و بخشی از پایههای یادگیری خواندن محسوب میشوند.
آیا میتوان گفت زبان گفتاری و سوادآموزی دو موضوع جدا از هم نیستند؟
دقیقاً. زبان گفتاری پایه مهمی برای رشد خواندن و نوشتن است. کودکی که در برخی مهارتهای زبان گفتاری مشکل دارد، ممکن است در معرض خطر بیشتری برای مشکلات سوادآموزی قرار داشته باشد.
به همین دلیل، وقتی با کودک دارای سابقه اختلال گفتار و زبان مواجه هستیم، بهتر است در زمان ورود به مدرسه فقط تلفظ او را بررسی نکنیم و مهارتهای زبانی و پیشنیازهای سوادآموزی او نیز موردتوجه قرار گیرد. گاهی والدین یا معلمان رفتارهایی مانند بیتوجهی، بازیگوشی یا بیعلاقگی به درس را به کودک نسبت میدهند.
آیا ممکن است این رفتارها با مشکلات زبانی مرتبط باشد؟
در بعضی موارد، بله. کودکی که نمیتواند دستور چندمرحلهای معلم را بهخوبی دنبال کند، سؤال را درست متوجه نمیشود، در پیداکردن واژه مناسب مشکل دارد یا نمیتواند منظور خود را بهخوبی بیان کند، ممکن است در محیط مدرسه رفتارهایی نشان دهد که بهاشتباه به بیعلاقگی، تنبلی یا بازیگوشی نسبت داده شود.
البته نمیتوان هر رفتار کودک را به مشکل زبانی نسبت داد و برای تشخیص علت، ارزیابی تخصصی لازم است. نکته مهم این است که پیش از برچسبزدن به کودک، باید بررسی شود آیا او در درک زبان، بیان، توجه به ساختارهای زبانی یا سایر مهارتهای ارتباطی مشکلی دارد یا خیر.
آیا با شروع مدرسه، نیاز کودک به گفتاردرمانی پایان پیدا میکند؟
خیر. شروع مدرسه به معنای پایان گفتاردرمانی یا پیگیری رشد زبانی کودک نیست. نیازهای زبانی کودک با افزایش سن تغییر میکند. ممکن است در سنین پایین تمرکز اصلی بر تلفظ صداها و جملهسازی باشد، اما با ورود به مدرسه، مهارتهایی مانند واژگان، درک زبان پیچیده، روایت، استنباط، کاربرد اجتماعی زبان، آگاهی واجشناختی و مهارتهای مرتبط با خواندن و نوشتن اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
.jpg)
حتی ممکن است کودکی که در سنین پایینتر پیشرفت خوبی داشته، با افزایش پیچیدگی زبانآموزشی در مدرسه نیازهای جدیدی نشان دهد.
والدین از چه نشانههایی باید بیشتر مراقبت کنند؟
قرار نیست هر خطای زبانی باعث نگرانی خانواده شود، زیرا رشد زبان یک مسیر تدریجی است و تفاوتهای فردی نیز وجود دارد. اما اگر کودک سابقه تأخیر یا اختلال گفتار و زبان داشته باشد یا خانواده و معلم متوجه برخی مشکلات شوند، بهتر است موضوع بررسی شود. از جمله این نشانهها میتوان بهدشواری در تعریفکردن یک داستان با ترتیب و ارتباط منطقی، مشکل در پاسخدادن به سؤالهای «چرا؟»، «چطور؟» و «اگر چه میشود؟»، دشواری در درک منظور غیرمستقیم، کنایه و استعاره، مشکل در توضیحدادن و استدلالکردن، پیداکردن واژه مناسب، فهم دستورهای چندمرحلهای و جملههای پیچیده اشاره کرد.
در پایان بهتر است والدین در کنار توجه بهوضوح گفتار کودک، نحوه درککردن، توضیحدادن، داستان تعریفکردن، دنبالکردن دستورها، بازی با صداهای کلمات و یادگیری خواندن و نوشتن را نیز زیر نظر داشته باشند. هدف، نگرانی بیدلیل نیست؛ هدف این است که اگر کودکی به حمایت نیاز دارد، این حمایت در زمان مناسب دریافت کند.
انتهای خبر/م