به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «ایلام بیدار»، ملت ایران در بیش از چهار دهه گذشته بارها نشان دادهاند که مهمترین مؤلفه قدرت جمهوری اسلامی، صرفاً تجهیزات نظامی، توان دفاعی یا ظرفیتهای اقتصادی نیست؛ بلکه سرمایهای به نام «مردم» است. سرمایهای که هرگاه کشور با تهدیدی روبهرو شده، با حضور بهموقع، آگاهانه و گسترده خود، بسیاری از محاسبات دشمنان را تغییر داده است.
در سالهای گذشته، از دوران دفاع مقدس گرفته تا مقابله با تهدیدهای امنیتی، حوادث طبیعی، ترور فرماندهان ارشد، راهپیماییهای ملی و مذهبی و حضور در مراسم تشییع شهدا، همواره این مردم بودهاند که در بزنگاههای حساس، نقش تعیینکنندهای در حفظ انسجام ملی ایفا کردهاند. بسیاری از تحلیلگران معتقدند همین حضور اجتماعی، یکی از مهمترین عوامل بازدارندگی جمهوری اسلامی در برابر فشارهای خارجی به شمار میرود.
در سالهای اخیر نیز هرگاه دشمنان تلاش کردهاند با جنگ رسانهای، عملیات روانی، تحریمهای اقتصادی یا ایجاد شکاف اجتماعی، انسجام داخلی ایران را هدف قرار دهند، واکنش بخش قابلتوجهی از جامعه در مناسبتهای ملی و مذهبی، نشان داده است که پیوند میان هویت دینی، ملی و انقلابی همچنان یکی از مؤلفههای مهم جامعه ایران است.
آنچه این حضور را از بسیاری از نمونههای مشابه در جهان متمایز میکند، پیوند آن بافرهنگ عاشورا است؛ فرهنگی که مفاهیمی همچون ایثار، مسئولیتپذیری، دفاع از حق، مقاومت در برابر ظلم و وفاداری به آرمانها را در حافظه تاریخی جامعه ایرانی نهادینه کرده است. به همین دلیل، بسیاری از صاحبنظران، عاشورا را صرفاً یک رخداد تاریخی نمیدانند، بلکه آن را الگویی اجتماعی برای مواجهه با بحرانها و حفظ انسجام جامعه توصیف میکنند.
در مقابل، تجربه تحولات منطقه نشان داده است که بسیاری از برنامهریزیهای دشمنان علیه جمهوری اسلامی بر این فرض استوار بوده که فشارهای خارجی میتواند به کاهش همبستگی داخلی منجر شود؛ اما در مقاطع مختلف، حضور بخشهایی از جامعه در صحنههای ملی و مذهبی، این محاسبات را با چالش روبهرو کرده است.
در این گزارش تلاش شده است با نگاهی تحلیلی، نقش فرهنگ عاشورا در شکلگیری روحیه مشارکت اجتماعی، تأثیر حضور مردمی در تقویت اقتدار ملی و جایگاه سرمایه اجتماعی در عبور کشور از بحرانها مورد بررسی قرار گیرد.
فرهنگ عاشورا؛ سرمایهای فراتر از یک واقعه تاریخی
علی حسینی پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی در گفتگو با خبرنگار ما گفت: بررسی تاریخ معاصر ایران نشان میدهد که فرهنگ عاشورا همواره یکی از مهمترین منابع الهامبخش حرکتهای اجتماعی بوده است. از دوران نهضت امام خمینی (ره) تا سالهای دفاع مقدس و پس از آن، مفاهیمی مانند ایثار، شهادت، مسئولیتپذیری و دفاع از ارزشها، نقش مهمی در شکلگیری رفتارهای جمعی ایفا کردهاند.
وی افزود: عاشورا در جامعه ایران تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه نوعی «سرمایه فرهنگی» محسوب میشود که در شرایط بحرانی، ظرفیت بسیج اجتماعی ایجاد میکند. این سرمایه فرهنگی موجب میشود مردم در شرایط حساس، مسئولیت خود را صرفاً در چارچوب منافع فردی تعریف نکنند، بلکه منافع عمومی و سرنوشت کشور را نیز در تصمیمگیریهای خود لحاظ کنند.
به باور این تحلیلگر یکی از ویژگیهای فرهنگ عاشورا، تبدیل ارزشهای اعتقادی به رفتار اجتماعی است. هنگامی که مفاهیمی همچون فداکاری، مسئولیتپذیری، عدالتخواهی و مقاومت در برابر ظلم به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شود، جامعه در برابر فشارهای بیرونی نیز از ظرفیت بیشتری برای حفظ انسجام برخوردار خواهد بود.
حضور مردم؛ مهمترین مؤلفه اقتدار ملی
صادق کاردان کارشناسان مسائل سیاسی در گفتگو با خبرنگار ما گفت: در جهان امروز، قدرت کشورها تنها با شاخصهای نظامی یا اقتصادی سنجیده نمیشود. یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت، میزان اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و انسجام ملی است.
وی افزود: بر همین اساس، حضور مردم در صحنههای مختلف، از انتخابات و راهپیماییها گرفته تا امدادرسانی در حوادث، تشییع شهدای خدمت و مناسبتهای ملی و مذهبی، میتواند تصویری از میزان سرمایه اجتماعی هر کشور ارائه دهد.
کاردان گفت: دشمنان جمهوری اسلامی طی سالهای گذشته سرمایهگذاری گستردهای بر جنگشناختی و عملیات روانی انجام دادهاند تا فاصله میان مردم و حاکمیت را افزایش دهند. بااینحال، تجربه بسیاری از مناسبتهای ملی نشان داده است که در شرایط حساس، بخشهای مختلف جامعه با وجود تفاوت دیدگاهها، بر سر اصل امنیت، استقلال و تمامیت ارضی کشور اشتراک نظر دارند.
وی تصریح کرد: این سرمایه اجتماعی، یکی از مهمترین عوامل بازدارندگی در برابر تهدیدهای خارجی محسوب میشود؛ زیرا هر اندازه پیوند مردم با سرنوشت کشور مستحکمتر باشد، امکان موفقیت پروژههای بیثباتسازی نیز کاهش خواهد یافت.
جنگشناختی؛ نبردی برای تغییر ادراک جامعه
در سالهای اخیر، شیوه تقابل با جمهوری اسلامی ایران بیش از آنکه صرفاً بر ابزارهای نظامی یا اقتصادی استوار باشد، به سمت جنگشناختی و عملیات روانی حرکت کرده است. در این نوع مواجهه، تلاش میشود با استفاده از رسانههای فرامرزی، شبکههای اجتماعی و تولید حجم گستردهای از اخبار، تحلیلها و روایتهای جهتدار، افکار عمومی تحتتأثیر قرار گیرد و اعتماد اجتماعی کاهش یابد.
کارشناسان حوزه رسانه معتقدند هدف اصلی جنگشناختی، تغییر محاسبات مردم است؛ بهگونهای که جامعه نسبت به آینده دچار تردید، ناامیدی یا دوگانگی شود. از این منظر، هر اندازه سرمایه اجتماعی یک کشور کاهش یابد، امکان اعمال فشارهای بیرونی نیز افزایش پیدا میکند.
با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در بسیاری از مقاطع حساس، انسجام اجتماعی و حضور مردم در میدان، روایتهای طراحیشده توسط رسانههای معاند را با چالش روبهرو کرده است. حضور گسترده مردم در مراسمهای ملی، مذهبی و آیینهای بزرگداشت شهدا، از نگاه تحلیلگران، صرفاً یک تجمع جمعیتی نیست، بلکه نوعی پیام اجتماعی محسوب میشود که نشان میدهد جامعه در بزنگاههای مهم، توانایی همگرایی حول ارزشهای مشترک را دارد.
برخی صاحبنظران بر این باورند که دشمنان ایران در تحلیلهای خود، گاه جامعه ایران را با الگوهای رایج در برخی کشورهای دیگر مقایسه میکنند؛ در حالی که ساختار فرهنگی و تاریخی ایران، ویژگیهای متفاوتی دارد. پیوند میان هویت ملی، باورهای دینی و تجربههای تاریخی، موجب شده است که واکنش جامعه ایران در شرایط بحرانی، در بسیاری از موارد با پیشبینیهای اولیه متفاوت باشد.
تشییع شهدا؛ نمایش سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی
یکی از جلوههای مهم حضور مردمی در ایران، آیینهای تشییع پیکر شهداست. این مراسمها در طول دهههای گذشته، همواره فراتر از یک آیین سوگواری بوده و به صحنهای برای تجدید عهد با ارزشهایی تبدیل شدهاند که شهدا برای آن جان خود را فدا کردهاند.
جامعهشناسان معتقدند تشییع شهدا، علاوه بر بُعد عاطفی، دارای کارکردهای اجتماعی متعددی است. این مراسمها موجب تقویت همبستگی اجتماعی، افزایش احساس تعلق به جامعه، انتقال ارزشهای ایثار و مسئولیتپذیری به نسل جوان و بازتولید سرمایه اجتماعی میشود.
در چنین مراسمهایی، اقشار مختلف جامعه با سلایق، دیدگاهها و جایگاههای اجتماعی متفاوت در کنار یکدیگر قرار میگیرند. همین همدلی و هم حضوری، به تقویت اعتماد عمومی و احساس وحدت ملی کمک میکند؛ موضوعی که در شرایط پیچیده منطقهای، از اهمیت مضاعفی برخوردار است.
کارشناسان مسائل اجتماعی بر این باورند که استمرار این سرمایه اجتماعی، نیازمند توجه به مطالبات مردم، تقویت گفتوگو، افزایش مشارکت اجتماعی و حفظ ارتباط مستمر میان مردم و مسئولان است؛ چرا که سرمایه اجتماعی، پدیدهای پویا است و برای حفظ آن باید بهصورت مستمر برنامهریزی شود.
جوانان؛ ادامهدهندگان راه مسئولیت اجتماعی
حسین ندیمی کارشناس مسائل اجتماعی در گفتگو با خبرنگار ما گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای جامعه ایران، حضور نسل جوان در عرصههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و جهادی است. اگرچه شرایط اقتصادی، تحولات فناوری و تغییر سبک زندگی، نسل جدید را با مسائل متفاوتی نسبت به نسلهای گذشته روبهرو کرده است، اما در بسیاری از رخدادهای ملی، نقشآفرینی جوانان همچنان قابلتوجه بوده است.
وی افزود: فعالیت گروههای جهادی، مشارکت در امدادرسانی هنگام وقوع حوادث طبیعی، حضور در برنامههای فرهنگی، فعالیت در حوزه تولید محتوای رسانهای و مشارکت در برنامههای داوطلبانه، نمونههایی از حضور اجتماعی نسل جوان محسوب میشود.
ندیمی گفت: کارشناسان معتقدند اگر ارزشهای برگرفته از فرهنگ عاشورا با زبان امروز و متناسب با نیازهای نسل جدید تبیین شود، این فرهنگ همچنان میتواند الهامبخش مسئولیتپذیری اجتماعی باشد. به باور آنان، انتقال مفاهیم عاشورا صرفاً از طریق بیان رویدادهای تاریخی محقق نمیشود، بلکه زمانی اثرگذار خواهد بود که ارتباط آن با مسائل روز جامعه، عدالتخواهی، خدمترسانی، مسئولیت اجتماعی و دفاع از منافع ملی برای نسل جوان تبیین شود.
عاشورا؛ مدرسهای برای مسئولیتپذیری اجتماعی
فرهنگ عاشورا در طول تاریخ، تنها محدود به عزاداری و سوگواری نبوده است. این فرهنگ، مجموعهای از آموزههای اخلاقی، اجتماعی و انسانی را در خود جایداده که هر یک میتواند در اداره جامعه نقشآفرین باشد.
مفاهیمی همچون عدالتخواهی، وفاداری، ایثار، صداقت، آزادگی، ظلمستیزی، حفظ کرامت انسانی و دفاع از حق، از جمله ارزشهایی هستند که در حادثه عاشورا تجلی یافتهاند و در طول قرنها، الهامبخش حرکتهای اجتماعی بودهاند.
بر همین اساس، بسیاری از پژوهشگران علومانسانی معتقدند عاشورا، نوعی «سرمایه هویتی» برای جامعه ایران به شمار میرود؛ سرمایهای که در شرایط مختلف، امکان شکلگیری وحدت، همدلی و مسئولیتپذیری جمعی را فراهم میکند.
از این منظر، هرگاه جامعه ایران با بحرانهای داخلی یا تهدیدهای خارجی روبهرو شده، رجوع به همین سرمایه فرهنگی، نقش مهمی در عبور از چالشها داشته است. این موضوع را میتوان در تجربههای مختلف تاریخی، از دوران دفاع مقدس تا حضور گسترده مردم در مناسبتهای ملی و مذهبی مشاهده کرد.
انتهای خبر/ر